Wstrząs anafilaktyczny to postrach każdego lekarza dentysty. Dokładny wywiad, historia wcześniejszych znieczuleń, wiedza pacjenta o braku uczulenia na składniki anestetyku nie uchronią nas, niestety, od możliwości wystąpienia anafilaksji. Jeśli już wystąpi, musimy sobie z nią poradzić, aby uchronić pacjenta od niebezpiecznych dla jego życia konsekwencji. Zaczynamy zatem kolejną lekcję pierwszej pomocy. Nauczymy się, jak radzić sobie z anafilaksją oraz pacjentem astmatykiem.

OLYMPUS DIGITAL CAMERA

Anafilaksja (wg wytycznych Europejskiej Rady Resuscytacji ERC 2010) jest ciężką, zagrażającą życiu, uogólnioną lub układową reakcją nadwrażliwości. Charakteryzuje ją gwałtowny rozwój zagrażających życiu problemów związanych z drożnością dróg oddechowych i/lub oddychaniem i/lub krążeniem, połączonych zwykle ze zmianami skórnymi i w obrębie błon śluzowych.

Czynniki wywołujące anafilaksję

U dzieci najczęstszym czynnikiem wywołującym anafilaksję jest pokarm, a u dorosłych leki. W gabinecie stomatologicznym przyczyną reakcji nadwrażliwości są leki stosowane w znieczuleniu miejscowym oraz materiały wykonane z lateksu (rękawiczki, koferdam). Rokowanie w przypadku anafilaksji jest dobre, ze śmiertelnością niższą niż 1%. Wstrząs po dożylnym podaniu leków może doprowadzić do śmierci pacjenta już po 5 min od podania, dlatego tak ważna jest znajomość zasad udzielania pierwszej pomocy w przypadku tego stanu zagrożenia życia.

Rozpoznanie anafilaksji

O anafilaksji mówimy, gdy u pacjenta, po kontakcie z hipotetycznym alergenem, pojawią się problemy z:

  • powłokami skórnymi, które są pierwszymi i najczęstszymi objawami reakcji anafilaktycznej; występuje wówczas świąd, pokrzywka, rumień i/lub dochodzi do obrzęku powiek, warg, jamy ustnej i gardła; pacjenci mogą skarżyć się na uczucie gorąca na i pod językiem, w gardle, czy w okolicach dłoni i stóp. Na szczęście u większości pacjentów z tymi alergicznymi objawami skórnymi nie dochodzi do wstrząsu.
  • zachowaniem drożności dróg oddechowych – obrzęk języka, gardła, krtani.
  • oddychaniem – słyszalne świsty, charczenie, chrypka; wystąpi duszność i splątanie z powodu niedotlenienia, aż do zatrzymania oddechu; może wystąpić astma wyzwolona przez alergię, bez innych cech anafilaksji, która jest niebezpieczna dla życia pacjenta.
  • krążeniem, które objawią się jako: bladość i wilgotność skóry, sinica, tachykardia, hipotensja, zaburzenia świadomości, a w skrajnych przypadkach – zatrzymanie krążenia.

Z powyższego można wnioskować, że aby rozpoznać anafilaksję, należy przeprowadzić badanie ABC (opisane w poprzednim numerze Be Active Dentist Tribune).

Stwierdzamy wstrząs! Co robić?!

Przede wszystkim zachowujemy spokój i opanowanie oraz najszybciej, jak to możliwe, eliminujemy hipotetyczną przyczynę anafilaksji (zdejmujemy lateksowe rękawiczki, lateksowy materiał koferdamu, inne materiały zawierające lateks) i zlecamy asyście wezwanie Zespołu Ratownictwa Medycznego (tel. 112 lub 999). Jeśli pracujesz bez asysty – pomoc wezwij dopiero po podaniu leku pierwszego rzutu. Następnie należy dostosować pozycję pacjenta odpowiednio do zaistniałej sytuacji. Przede wszystkim powinna być ona wygodna dla niego, ale gdy występują zaburzenia w oddychaniu, preferowana jest pozycja siedząca, pacjenci z hipotensją powinni być w pozycji leżącej. Jeżeli doszło do nagłego zatrzymania krążenia, trzeba jak najszybciej rozpocząć resuscytację krążeniowo-oddechową, która opisana została w poprzednim numerze Be Active Dentist Tribune. U pacjentów z anafilaksją często może wystąpić obrzęk gardła i krtani, co stanowi istotne zagrożenie dla drożności dróg oddechowych. W celu jak najszybszego udrożnienia powinniśmy wykonać zabieg konikopunkcji lub konikotmomii (nakłucie lub nacięcie błony pierścienno-tarczowej i umieszczenie w tchawicy kaniuli). Jeśli pacjent nie stracił własnego oddechu, natychmiast przystępujemy do leczenie anafilaksji.

hands-1435835

W wyposażeniu każdego gabinetu stomatologicznego powinna się znajdować tzw. taca przeciwwstrząsowa. Jej skład został przedstawiony w tabeli 1. Lekiem pierwszego rzutu dla tego stanu jest adrenalina podana domięśniowo w dawce 0,5 mg (u osób powy- żej 12 r.ż.) w przednioboczną powierzchnię w 1/3 środkowej uda. U dzieci w wielu 6-12 lat stosuje się dawkę 0,3 mg. Następnie do leczenia włączamy tlen w najwyższym stężeniu, używając maski tlenowej. Kolejnym krokiem zmierzającym do wyleczenia pacjenta jest założenie wkłucia dożylnego i szybkiego podania płynów (1000 ml 0,9% NaCl). Kontrolujemy przy tym ciśnienie chorego. Jeśli nie nastąpił wzrost ciśnienia, przetaczamy kolejne dawki płynów. Lekami drugiego rzutu we wstrząsie anafilaktycznym są środki przeciwhistaminowe, np. cetyryzyna. Zazwyczaj podawane są one po wstępnej resuscytacji, tak samo jak steroidy (prednizon, hydrokortyzon). Dalsze leczenie powinno polegać na podaniu pacjentowi leków rozszerzających oskrzela. W tym celu możemy podać β2-mimetyk, np. salbutamol w nebulizacji. Jeśli mimo zastosowania opisanego leczenia objawy anafilaksji nadal występują, można podać domięśniowo kolejną dawkę adrenaliny, jednak nie wcześniej, niż 15 min po podaniu pierwszej. Pacjenci zwykle bardzo dobrze reagują na podaż adrenaliny i po sprawnie przeprowadzonej akcji nie mają już objawów anafilaksji. Jednak w żadnym wypadku nie możemy pozwolić pacjentowi na opuszczenie gabinetu. Musimy prowadzić obserwację stanu jego zdrowia aż do przyjazdu Zespołu Ratownictwa Medycznego. W tym czasie należy zmierzyć kilkakrotnie ciśnienie tętnicze pacjenta.Opieka po leczeniu tego stanu jest bardzo istotna, bowiem często anafilaksja jest dwufazowa. Jej objawy mogą powrócić po kilku godzinach od pierwszego ataku.

Astmatyk pacjentem

Astma to zapalna, przewlekła choroba układu oddechowego charakteryzująca się odwracalną obturacją dróg oddechowych i skurczem oskrzeli, co objawia się u pacjentów świstami, kaszlem, dusznością oraz uciskiem w klatce piersiowej. Astmatycy zazwyczaj noszą przy sobie leki, które stosują w przypadku ataku choroby. Jednak gdy nie mają ich przy sobie, należy niezwłocznie podać im w pierwszej kolejności β2-mimetyk (rozkurcza oskrzela) wziewnie wraz z glikokortykosteroidem (lek przeciwzapalny).

Znajomość postępowania w opisanych stanach jest konieczna i niezbędna w pracy lekarza dentysty. Każdy powinien mieć świadomość, że anafilaksja czy napad astmy może wystąpić u każdego pacjenta. Jeśli lekarz ma wiedzę na temat pierwszej pomocy oraz jest zaopatrzony w zestaw przeciwwstrząsowy, nie powinien mieć trudności z wyleczeniem pacjenta. Życzę jednak wszystkim, żeby zestaw przeciwwstrząsowy zostawał wymieniany tylko w przypadku utraty daty ważności sprzętów i leków…

WordPress Image Lightbox Plugin